مسجد جامع كبير ني ريز

اين مسجد يكي از بناهاي تاريخي و از قديميترين مساجدي است كه در سده هاي نخستين اسلامي بنا شده است . برخي اين مسجد را آتشكده دانسته و گفته اند كه در دوره ساسانيان ، آتش مقدس را از آتشكده كاريان به آنجا مي آوردند .

در اينكه در ني ريز آتشكده بوده ترديدي نيست ، اما اينكه اين مسجد در مكان آتشكده بنا گرديده جاي ترديد است .
اين مسجد زيبا براي اولين بار بوسيله " آندره گدار " مدير كل سابق باستانشناسي ايران مورد بررسي قرار گرفت و كتيبه هاي محراب آن خوانده شده در كتاب آثار ايران از نشريات اداره كل عتيقات ترجمه آقاي سيد محمد مصطفوي در صفحه 100 مطالب كوتاهي راجع به مسجد جامع نيريز درج گرديده و چنين توضيح داده شده كه ايوان اصلي مسجد به شيوه بناهاي ايوان دار بنا گشته و بقيه مضافات بناي فعلي مسجد جامع بتدريج در قرون متمادي احداث گرديده است و قديميترين قسمت مسجد ايوان است كه در قسمت جنوبي به چشم مي خورد .

بناهاي پيرامون آن الحاقي است . ايوان اصلي داراي طاقي ساده ، گاهواره اي شكل بوده و ضلع پيشين ايوان سر تا سر باز و ضلع عقب ايوان را ديوار ضخيمي مسدود نموده كه محراب قديمي در همين ديوار احداث گرديده است ، اضلاع شرقي و غربي ايوان هر يك داراي پنج طاق نماي عميق است كه فعلاً از صورت طاق نمايي خارج گرديده اند . تاريخهاي تغييرات و تعميرات مسجد بر سردر ورودي و قديميترين تاريخها در محراب ايوان به چشم مي خورد و قديميترين تاريخ را كه در مسجد جامع نيريزمي توان يافت  سال 363 سال بناي محراب ايوان جنوبي است ولي امكان دارد تاريخ قديميتر از آن نيز در مسجد وجود داشته باشد كه از ميان رفته است . محراب داراي تاريخهاي متعددي است :

تاريخ اول : چنين خوانده مي شود : في سنه ثلث و ستين و ثلث مائه 363
تاريخ دوم : في سنه ستين و اربعماً 460
تاريخ سوم : في سنه ستين و خمساله السقف 560
تاريخ چهارم : چنين خوانده مي شود : امرالموبي عماد الملك و الدوله و عزه نصره في جمادي الثانيه د راين تاريخ عدد خوانده نمي شود و چون نوشته آن مجاور زمين بوده هنگام تعمير صدمه ديده و به جاي آن نقوش هندي ترسيم گرديده اند .

كتيبه هاي محراب مذكور از نمونه هاي جالب گچ بري و كتيبه اي به خط ثلث بر دور محراب نصب شده كه اسامي دوازده امام را با زيبايي خاص بر دور آن گچ بري نموده اند . ( سنه 946 )
دور محراب داراي گچ بري هاي بسيار زيبا است و آيات قرآني در بين تزيينات گچ بري با خط كوفي ديده مي شود . اين كتيبه مربوط به تعميراتي است كه در دوره شاه طهماسب صفوي در مسجد صورت گرفته است .
تاريخ هاي محراب كه در بالا از آن سخن داشتيم به ادوار زير تعلق دارند :
تاريخ 363 مربوط به تعميراتي است كه در دوره عضدالدوله ديلمي در مسجد مذكور امجام شده و تاريخ 460 مربوط مي شود به تعميرات در دوره سلجوقيان دوره سلطنت آلب ارسلان سلجوقي . سال 560 مربوط مي شود به تعميرات مسجد در دوره خوارزمشاهيان و دوره سلطنت سلطان ايل ارسلان خوارزمشاهي .

در سمت چپ ديوار محراب نيز كتيبه هايي گچ بري شده است . كه متأسفانه تاريخ ندارد . به پيشاني سردر ورودي مسجد نيز سه كتيبه مربوط به تعميرات مسجد باقي است كه تاريخ يكي از آنها 1300 هجري و مربوط به تعميرات دوره قاجاريه است .
معلم دانشمند مرحوم حاج محمد طاهري در يادداشتهاي خود چنين آورده است كه نيريز داراي يك مسجد جامع كبير ( غير از مسجد جامع كبير فعلي ) در جنوب بقعه خواجه احمد انصاري كه فعلاً بصورت تل خاكي درآمده و آثار مسجد هنوز ديده مي شود .

در نزديك يكصد سال پيش مسجد نامبرده و بقعه خواجه احمد انصاري در اثر سيلاب نابود و مرحوم حاجي زين العابدين خان حاكم اين شهر تصميم گرفت كه هر دو را تعمير كند . پس از آنكه بقعه را تعمير كرد ، او را در حمام به قتل رساندند و موفق به تعمير مسجد نشد .

به روايت ديگر مسجد جامع كبير كنوني در قرون گذشته بر اثر سيل آسيب فراوان ديده كه بعداً از طرف شخصي به نام ميرزا نظام كه بزرگ عشاير بود تعمير گرديده و سنگ تعمير آن در بالاي سر درب مسجد مزبور است كه اين اشعار روي آن نوشته شده است :

زبده اولاد حيدر وارث خيرالانام
باعث تعمير مسجد حضرت ميرزا نظام

خواست چون تاريخ اين تعمير عقل پير گفت